(Toàn tập) Tâm lý học qua hành vi sai lầm của loài người, dịch bởi S.A.F.E

Lược dịch, bình luận thêm từ bài nói chuyện huyền thoại của ngài Charlie Munger tại trường Harvard năm 1995, sau này được đặt là: “The Psychology Of Human Misjudgement"

Bài viết được trích trong ấn phẩm kỳ XII & ấn phẩm kỳ XIII - phát hành tháng 07 & 08.2018
Đặt mua ấn phẩm: https://newslettervietnam.com/dat-mua-an-pham-dau-tu/

@S.A.F.E team: Nhiều năm lăn lộn trên thị trường, chúng tôi từng gặp rất nhiều các nhà đầu tư cá nhân có IQ cao, trẻ tuổi, với khả năng tính toán và nắm bắt thông tin phi thường đến mức khó ai sánh bằng.

Ấy vậy mà sau những năm sụt giảm mạnh của thị trường - 2008, 2011 & 2012, 2015 - những người chúng tôi gặp trên ngày càng thưa dần: số thì đã từ bỏ chứng khoán, số thì khánh kiệt, số thì biệt tăm vì còn trốn nợ margin... Những người có tâm lý lo lắng, sợ hãi thì đã tránh xa thị trường vì sự bất ổn của nó. Còn những người thông minh thì đã sa ngã bởi sự quá tự tin của họ.

Trên sàn, chỉ còn lại vài người khiêm tốn nhất mà chúng tôi biết còn trụ lại. Họ là những nhà đầu tư cá nhân tuy không chuyên nghiệp, nhưng lại luôn cẩn trọng, biết thỏa mãn với mức sinh lời vừa phải. Họ không bao giờ vay nợ và luôn có nhiều nguồn thu nhập khác nhau để đảm bảo tài chính. Khi bắt tay nói chuyện lại sau nhiều năm, chúng tôi vẫn nhận thấy đâu đó trên những gương mặt ấy một nụ cười bình thản, thoải mái, đầy am hiểu ngày nào.

Trước đây nhiều năm, chúng tôi cũng từng nghĩ rằng đầu tư là một bộ môn khoa học đòi hỏi những bộ óc siêu đẳng. Song càng đi dài, chúng tôi càng thấy trí thông minh cảm xúc (EQ) quan trọng với một nhà đầu tư đến chừng nào. Sự am hiểu những điểm hạn chế của bản thân, biết nhận thức những sai lầm phi lí trí của người khác, và biết tự kiểm soát bản thân bằng kỷ luật là những tố chất quyết định(*) nên thành công trong đầu tư chứng khoán. Như chúng tôi đã nhiều lần nhắc về câu châm ngôn của ngài Munger: “Bí quyết thành công duy nhất của tôi ư? Đó là lí trí (rationality). Nó giúp tôi sống sót trên cuộc đời này".

Nay, với chủ đề tâm lý học sẽ đi theo đọc giả trong suốt chặng đường đầu tư hàng chục năm sau, chúng tôi xin được lược dịch, trích dẫn lại bài nói chuyện huyền thoại của ngài Munger tại trường Harvard, 1995, với tên gọi “Tâm lý học đằng sau những hành vi sai lầm của loài người” (The psychology of human misjudgement), giúp nhà đầu tư cá nhân chúng ta không chỉ hiểu hơn về thế giới, mà còn hiểu hơn về bản thân, tự sửa mình, để từ đó mới có thể giữ được “nụ cười thanh thản” qua những năm tháng đầy cạm bẫy phía trước vậy...

25 xu hướng tâm lý sai lầm 

1 Tâm lý phản ứng mạnh mẽ với phần thưởng 7 Tâm lý chia sẻ công bằng
2 Tâm lý yêu thích 8 Tâm lý ghen tỵ/đố kỵ
3 Tâm lý ghét bỏ 9 Tâm lý đền đáp
4 Tâm lý xóa bỏ nghi ngờ để quyết định nhanh 10 Tâm lý bị ảnh hưởng chỉ vì liên kết trong quá khứ
5 Tâm lý nhất quán trong tư duy 11 Tâm lý chối bỏ thực tại đau đớn
6 Tâm lý tò mò
12 Tâm lý phản ứng mạnh về bản thân 19 Tâm lý sử dụng hoặc mất đi các kỹ năng
13 Tâm lý kỳ vọng quá mức 20 Tâm lý bị ảnh hưởng bởi các chất gây nghiện
14 Tâm lý phản ứng mạnh khi bị tước đoạt 21 Tâm lý bị tụt hậu khi tuổi già đến
15 Bằng chứng xã hội – tâm lý lan truyền đám đông 22 Tâm lý bị ảnh hưởng quá mức bởi cường quyền
16 Tâm lý nhận thức sai với sự tương phản 23 Tâm lý không nghiêm túc trong việc quan trọng
17 Tâm lý bị tác động mạnh khi chịu áp lực 24 Tâm lý tôn trọng logic và khoa học
18 Tâm lý ưa thích những thứ tiện lợi, ở gần ta 25 Hiệu ứng siêu kết hợp tâm lý (lollapooza)

#1. Tâm lý phản ứng mạnh mẽ với phần thưởng (Reward super-response tendency)

@Ngài Munger:Mặc dù tôi luôn nghĩ rằng tôi đã ở trong top 5% những kẻ cùng trang lứa về việc nghiên cứu động cơ (incentives), ấy vậy mà tôi vẫn đánh giá thấp và luôn luôn ngạc nhiên trước sức mạnh của nó.

Một trong những ví dụ mà tôi ưa thích nhất là case của công ty chuyển phát nhanh Federal Express (FedEx). Với yêu cầu phải thực hiện đóng gói và chuyển nhanh những kiện hàng trong ca tối, ban lãnh đạo FedEx vô cùng đau đầu khi nhân viên làm việc rất thiếu hiệu quả. Họ thử đủ mọi cách, từ tuyên truyền về trách nhiệm, đến việc kiểm điểm, camera giám sát, …, vậy mà mọi thứ vẫn chậm tiến độ.

Cho đến khi, một kẻ thông minh phát hiện ra rằng chính sách trả lương theo giờ (pay by hour) hiện tại thúc đẩy động cơ kéo dài giờ làm việc của các nhân viên ca tối lên. Họ đổi sang chính sách trả tiền theo ca (pay by shift), và nhân viên nào làm xong việc của mình thì được về sớm. Ngạc nhiên thay, giải pháp hướng đến lợi ích đó đã hoạt động cực kỳ hiệu quả! Các kiện hàng của FedEx ngày nay đã được xử lý thuộc top nhanh nhất thế giới.

Trong những ngày đầu lịch sử Xerox, Joe Wilson cũng đã gặp tình huống tương tự. Ông này phải đi xuống thực tế tại Xerox vì không hiểu tại sao một dòng máy in tốt và rẻ như vậy, lại có doanh số tệ hơn một dòng máy cũ hơn rất nhiều. Khi ông đến nơi, ông mới ngộ ra rằng chính sách hoa hồng (commission policy) của dòng máy cũ cho các nhân viên sale rất cao, thành ra họ có động cơ đẩy doanh số sản phẩm chất lượng kém ấy cho khách hàng – những người đáng nhẽ phải được đối xử tốt hơn.

Chúng ta nhất định cần ghi tâm lời răn mà ngài Ben Franklin đã viết trong quyển Poor Richard’s Almanack: “Nếu phải thuyết phục, hãy tập trung vào lợi ích thay vì lý lẽ.” Nguyên lý này là một la bàn chỉ hướng vô cùng khôn ngoan trong cuộc sống: đừng bao giờ nghĩ về thứ gì khác khi điều quan trọng nhất ta cần phải biết là động cơ riêng của mỗi người.

Một trong những hậu quả nghiêm trọng nhất của tâm lý phản ứng mạnh từ phần thưởng: chính là thứ mà tôi gọi là mâu thuẫn tâm lý thực dụng” (incentive caused bias).

Một người mà có xuất thân đàng hoàng tử tế, vẫn có thể trở thành một kẻ thất đức trong môi trường mà các động cơ tiền bạc đã làm lu mờ anh ta, giống như trường hợp mà các nhân viên bán hàng Xerox đã lừa dối khách hàng họ vậy.

Những lĩnh vực dịch vụ chuyên môn như tài chính, hành luật, y tế, giáo dục, sửa chữa máy móc là nơi mà sự băng hoại đạo đức vì phản ứng với phần thưởng xảy ra nhiều nhất, do lợi thế thông tin của người cung cấp dịch vụ quá lớn so với các khách hàng.

tâm lý học

Tình trạng mâu thuẫn tâm lý thực dụng tràn lan như vậy, khiến một người thông minh sẽ phải: (1) đặc biệt sợ hãi và tránh xa các lời khuyên từ chuyên gia tư vấn, khi chính sách thu nhập của người tư vấn không đồng nhất với lợi ích của ta (2) luôn phải check lại các lời khuyên một lần nữa và đặt tinh thần khách quan lên trên hết."

@S.A.F.E: Xu hướng tâm lý đầu tiên mà ngài Munger nhắc đến, không phải là sai lầm tâm lý của riêng bản thân ta, mà là bài học để ta hiểu người, hiểu thế giới và cẩn trọng hơn. Cũng như ngài Dale Carnegie đã dạy trong quyển Đắc Nhân Tâm của mình: “Nếu bạn có thể đặt mình vào địa vị và suy nghĩ của người khác được, thì bạn đã bước một bước tiến lớn trong sự nghiệp của mình rồi!"

Hiểu được xu hướng tâm lý này trên thị trường chứng khoán, các nhà đầu tư cá nhân chúng ta sẽ hiểu rằng:

- Những CTCK và môi giới đều kiếm tiền từ hoa hồng phí giao dịch của chúng ta, hoặc các giao dịch tự doanh của họ. Nên họ muốn ta giao dịch càng nhiều càng tốt để thu phí, hoặc thậm chí “gánh” giúp họ những cổ phiếu tệ hại mà bộ phận tự doanh của họ muốn bán ra!

- Các kênh báo chí ngày nay mà miễn phí, thì họ sẽ thu tiền quảng cáo, hoặc thậm chí được thuê viết bài chỉ với vài chục triệu đồng, bất chấp chất lượng công ty ra sao.

- Những chủ doanh nghiệp “gian manh”, có thể sẵn sàng làm giả số sách, thao túng giá cổ phiếu để bán tháo và thu lợi cá nhân hàng trăm tỷ đồng nếu ta không nghiên cứu kĩ.

Khi hiểu được các nguồn gốc thu nhập dẫn đến hành vi như vậy, ta mới hiểu rõ hơn về các động cơ trên TTCK, từ đó luôn có “đôi mắt đa nghi của Tào Tháo”, không còn trở thành “bầy gà” để những kẻ khác trục lợi nữa!

#2. Tâm lý yêu thích (Liking/loving tendency)

@Ngài Munger:Ngoài yêu thích những đối tượng gần gũi như gia đình, bạn bè thuở nhỏ, một người có khả năng rất cao sẽ yêu thích việc được ngưỡng mộ và yêu thích bởi kẻ khác.

Chúng ta thường thấy như thế nào khi một người sẵn sàng phấn đấu cả đời để được ngưỡng mộ và tận tâm yêu thích bởi những người xa lạ mà chẳng liên quan máu mủ gì đến anh ta cả. (@S.A.F.E: chúng tôi cũng là một ví dụ cụ thể khi hằng ngày gắng phấn đấu vì dự án này!)

Xu hướng này nhìn chung tạo ra động lực phấn đấu tích cực cho toàn xã hội, giúp những người cha, mẹ tạo ra của cải để nuôi dạy con cái, giúp con cái phấn đấu để không phụ lòng cha mẹ, giúp những bạn trẻ ngưỡng mộ những tấm gương phấn đấu để trở thành những tấm gương lớn hơn...

Tuy nhiên, một trong những hậu quả tương đối nguy hiểm là khi người yêu thích (liker/lover) bắt đầu dùng thiên hướng tâm lý này để hợp lý hóa cho việc:

- Làm lơ với lỗi lầm, hoàn toàn phục tùng những ý muốn của đối tượng họ yêu thích.

- Ưa thích mọi thứ về đối tượng chỉ vì người ưa thích có cảm tình với chúng.

- Loại bỏ tất cả những sự thật để thúc đẩy tình cảm."

tâm lý học

@S.A.F.E: Khi đầu tư, ngài quản lý quỹ huyền thoại Peter Lynch đã từng căn dặn việc yêu thích cảm tính quá mức sẽ gây hậu quả nghiêm trọng nếu nhà đầu tư không làm “bài tập về nhà” – tức là không nghiên cứu kĩ lưỡng. Việc bạn yêu thích ly cafe Starbucks không có nghĩa rằng đây là một khoản đầu tư tốt. Trên kinh nghiệm của chúng tôi, để tránh bẫy tâm lý này, một nhà đầu tư cá nhân lí trí cần phải:

(1) Tìm hiểu kĩ về tỷ trọng lợi nhuận của sản phẩm dịch vụ ta ưa thích

(2) Hiểu rõ và đánh giá khách quan lợi thế cạnh tranh và tình hình tài chính

#3. Tâm lý ghét bỏ (Disliking/hating tendency)

@Ngài Munger:Trái ngược lại với xu hướng tâm lý yêu thích trên, loài người vốn đã sinh ra để ghét bỏ và thù hằn ngay từ đầu.

Lịch sử loài người của chúng ta tràn ngập những cuộc chiến tranh của các bộ tộc, tôn giáo, chính trị. Israel và Palestine mâu thuẫn với nhau hàng nghìn năm. Đúng như một câu châm ngôn thông thái nhất mà tôi từng nghe: “Chính trị là nghệ thuật của các trò tuyên chiến vì thù ghét nhau."

Tâm lý ghét bỏ còn hiện diện ở cấp độ gia đình, nơi mà chính những anh chị em ruột thịt đấu tranh, giành giật tài sản thừa kế và thù ghét nhau qua hàng chục năm.

Cũng tương tự như tâm lý yêu thích quá mức, hậu quả của tâm lý thù hằn là: một, chối bỏ những điểm tích cực và giá trị mà những đối tượng ta ghét bỏ mang lại; hai, ghét những sản phẩm/dịch vụ/con người chỉ vì liên kết trong quá khứ của ta."

@S.A.F.E: Sự phi lí trí đến từ tâm lý thù hằn phổ biến và có thể gây thiệt hại cho kết quả đầu tư của ta vô cùng, nếu ta không biết hạn chế nó.

Chúng tôi từng tận mắt thấy một cổ đông của MWG, thể hiện rõ sự thù hằn với ban lãnh đạo FRT – đối thủ cạnh tranh – khi nêu ra một vài điểm yếu/rủi ro của MWG, mặc dù những điều mà họ nói hoàn toàn có lý lẽ. Ở trường hợp khác, chúng tôi thấy một người, chỉ vì sự không ưa thích cảm tính đối với ban lãnh đạo, trở nên ghét bỏ và đánh giá không khách quan các lợi thế cạnh tranh của công ty.

Để tránh bẫy tâm lý này, nhất thiết ta phải chịu khó lắng nghe ý kiến trái chiều: từ những người am hiểu trong ngành, từ đối thủ cạnh tranh và từ chính các khách hàng. Giải pháp cụ thể hơn chúng tôi sẽ nói ở bẫy tâm lý số #5.

#4. Tâm lý xóa bỏ nghi ngờ để quyết định nhanh (Doubt-avoidance tendency)

@Ngài Munger: “Bộ não con người chúng ta được lập trình để loại bỏ nghi ngờ nhằm quyết định thật nhanh. Thử nghĩ một con mồi như vậy mà cần vài phút để suy nghĩ xem nên làm gì khi thú dữ tấn công, thì ắt hẳn đã không thể tồn tại được đến ngày nay. Song, câu hỏi nên được đặt ra ở đây là điều gì gây ra tâm lý xóa bỏ nghi ngờ để quyết định nhanh? Một người không hề bị đe dọa, hay hối thúc, ấy vậy mà vẫn bị một động lực nào đó xóa tan nghi ngờ và quyết định sai lầm. Điều này xảy ra cực kỳ phổ biến trong các tôn giáo cực đoan. Chúng ta sẽ bàn về điều này kĩ hơn khi nói về xu hướng tâm lý đám đông (social-proof) và xu hướng tâm lý bị áp lực (stress influence) ở các phần sau vậy…"

đám đông

@S.A.F.E: Với bản năng vốn có của loài người, đọc giả thử nghĩ nếu trước mặt ta là một đám đông đang tháo chạy, ắt hẳn trực giác của chúng ta cũng cho ta biết rằng hành động tiếp theo nên là chạy theo đám đông đó hơn là đứng đó nghi ngờ?! Trên thị trường chứng khoán cũng vậy, khi thị trường lao vào hào hứng hoặc bán tháo một cách hoảng loạn – 50% họ sẽ đúng, hoặc 50% họ sẽ sai. Điều mà ta cần làm chính là sự trì hoãn thông minh (intelligent delay). Nếu có sự nghi ngờ, thì hãy tin vào nó thay vì hành động bất  cẩn. Chúng tôi tin rằng trực giác của ta luôn có sức mạnh nhiều hơn ta nghĩ.

#5. Tâm lý nhất quán trong tư duy (Commitment & consistency tendency)

@Ngài Munger: “Bộ não của loài người chúng ta được lập trình để ngại thay đổi. Chúng ta thấy điều này cực kỳ phổ biến trong thói quen của con người, kể cả thói quen tốt lẫn thói quen hủy hoại.

Rất hiếm người có thể tự liệt kê những thói quen xấu của mình ra và tự hào rằng mình đã tiêu diệt được nó – thậm chí một số người còn không thể nhận ra chúng. Và như thế, nhiều người dần chấp nhận các thói quen của mình như số phận, rồi từ bỏ việc thay đổi.

Một quy tắc ở đây để giải quyết lại một lần nữa đến từ lời khuyên của ngài Benjamin Franklin trong quyển Poor Richard’s Almanack: “Một tấc phòng ngừa còn hơn một tấn để chữa trị (one ounce of prevention is worth a pound of cure)”. Với tâm lý nhất quán trong tư duy, việc ta đề phòng các thói quen hủy hoại như cờ bạc, rượu chè, thuốc sách, ngoại tình, trễ hẹn, tiêu pha, lười biếng, trì hoãn … có lợi hơn rất nhiều với việc phải chữa trị thứ thói quen “xiềng xích” trói buộc ta.

Từ nhiều nghiên cứu khác nữa cộng lại, ông mới kết luận rằng não loài người cũng giống trứng loài người vậy (the human mind is a lot like the human egg). Khi một con tinh trùng đi vào bên trong trứng, mọi cánh cửa tự động đóng lại, ngăn tất cả các con khác đi vào. Não ta cũng hoạt động với cơ chế chẳng khác gì như thế. Một ý tưởng ta cho là hay, từng hoạt động tốt trong quá khứ, đột nhiên gặp ý tưởng khác hay hơn, hoặc ý tưởng tốt cũ của ta đã lạc hậu – óc ta vẫn tự động “đóng lại” lạ thường!

commitment and consistency bias

Có thể nói, người mà nghĩ ra liệu pháp hay nhất cho xu hướng tâm lý này là Charles Darwin. Ông tự rèn luyện cho ông cái thói quen khách quan: tìm kiếm mạnh mẽ (intensively) những bằng chứng chống lại các lập luận trước của ông – đặc biệt khi lập luận của ông cảm thấy rất hay. Ông chính là minh chứng của việc lợi dụng bẫy tâm lý của con người để hình thành nên một trong những bộ óc vĩ đại nhất lịch sử...

#6. Tâm lý tò mò (Curiosity tendency)

@Ngài Munger: “Có rất nhiều sự tò mò bẩm sinh trong các loài động vật có vú, đặc biệt là loài khỉ và vượng. Tuy nhiên, sự tò mò của loài người là dạng thể cao nhất, và tạo ra sự tiến hóa bậc cao như chúng ta thấy ngày nay. Sự tò mò là khởi nguồn cho việc thách thức các nền giáo dục lỗi thời, giúp con người ta chống lại các xu hướng tâm lý sai lầm trên như tính nhất quán, tính xóa bỏ nghi ngờ.

Ngay cả sau khi một người hoàn thành khóa học chính quy, sự tò mò của anh ta vẫn tiếp tục phát triển dài phia sau đó một cách thú vị, góp phần phục vụ cho cuộc đời và sự học của anh ta..."

@S.A.F.E: Xu hướng tâm lý này chúng tôi cho rằng khá tích cực, hoàn toàn nên được khuyến khích trong đầu tư. Nhờ việc tò mò, chúng tôi đã từng tìm ra nhiều cơ hội đầu tư thú vị qua việc đi shopping sản phẩm, hoặc vô tình hỏi han được các ý tưởng của những nhà đầu tư giá trị khác.

Ngoài ra, việc tò mò về rủi ro, về ban lãnh đạo doanh nghiệp hoàn toàn có thể giúp một nhà đầu tư cá nhân tránh được tâm lý nhất quán trong tư duy phía trên, am hiểu toàn diện hơn về doanh nghiệp anh ta đang nắm giữ.

#7. Tâm lý chia sẻ công bằng  (Kantian fairness tendency)

@Ngài Munger: “Tiến sĩ Kant khá nổi tiếng trong việc chỉ ra các nguyên tắc ứng xử xã hội “vàng” mà loài người thường tuân theo nhằm đạt chuẩn mực đạo đức, tạo sự công bằng trong một hệ thống.

Trong xã hội hiện đại, chúng ta thường thấy các hành vi lịch sự như xếp hàng “ai tới trước thì được phục vụ trước” khá phổ biến. Ngoài ra, người ta còn thấy các tình huống chia đều lợi ích cho người lạ nếu như một món quà, hay một tai nạn xảy ra và nhiều người đến giúp đỡ."

@S.A.F.E: Xu hướng tâm lý này khá văn minh trong các xã hội phương Tây, song có vẻ khá xa xỉ ở các nước châu Á mới nổi như Trung Quốc, Việt Nam, … Chúng ta thường xuyên thấy cảnh chen lấn hàng người, giành giật đồ ăn buffet và làm lơ trước người gặp nạn thường xuyên như thế nào trong xã hội.

Trên thị trường, việc ban lãnh đạo chia sẻ không đồng đều ESOP cho nhân viên, hoặc tạo ra những thương vụ phát hành riêng lẻ hoàn toàn vô lý như trường hợp của APC là những minh chứng cho việc xu hướng tâm lý văn minh này chưa hoàn toàn thực tế ở châu Á chúng ta.

#8. Tâm lý đố kỵ (Envy/jealousy tendency)

@Ngài Munger: “Một loài vật thông qua chọn lọc tự nhiên để tiến hóa, ắt hẳn sẽ có động lực rất mạnh với thực phẩm khi chúng thấy thực phẩm đầu tiên. Điều này dẫn đến sự mâu thuẫn kịch liệt (conflict) khi đồ ăn được nhìn thấy trong tay một con vật khác cùng chủng loài. Đây có lẽ là một trong những nguồn gốc quan trọng nhất của xu hướng tâm lý ghen ghét luôn nằm sâu thẳm trong mỗi con người.

Tâm lý ghen tỵ khá phổ biến, và vô cùng cực đoan khi ta nghe các câu chuyện thần thoại, tôn giáo, văn học mà ở đó đầy rẫy sự chém giết và bi thương. Vị thánh Moses thậm chí còn căn dặn trong 10 điều răn cho những tội lỗi của con người – trước cả khi Đức Jesus sinh ra – rằng: “Ngươi không được phép ham muốn nhà người ta, vợ người ta, tôi tớ nam nữ, con bò con lừa, hay bất kỳ vật gì của người ta."

Tâm lý đố kỵ này còn cực đoan trong thời đại thông tin hiện đại. Chúng ta thấy những đồng nghiệp/lãnh đạo cấp cao của những ngân hàng ghen ghét nhau ra sao khi biết được lương thưởng của nhau. Nhiều hãng luật, vì sợ chuyện này, nên quyết định trả tất cả thành viên hội động quản trị mức lương như nhau, để tránh gây mâu thuẫn lâu dài. Như Warren đã quan sát cuộc đời và chia sẻ một cách thông thái nhiều lần: “Không phải lòng tham thúc đẩy thế giới, mà là sự đố kỵ (It is not greed that drives the world, but envy)"

@S.A.F.E: Câu chuyện huyền thoại về cái chết của Chu Du trong quyển Tam Quốc Diễn Nghĩa vẫn luôn là bài học vô cùng quan trọng đối với lịch sử Trung Hoa và cả Việt Nam. Chính sự đố kỵ, không biết mình biết người, đã khiến nhiều người đầu óc hẹp hòi chúng ta sống khổ hạnh.

Điều này không chỉ đúng trong cuộc sống, mà còn đúng trong lĩnh vực đầu tư – vốn gắn liền mật thiết với tiền bạc. Nhiều nhà đầu tư cá nhân chúng ta nhìn thấy những gã hàng xóm kiếm tiền tỷ dễ dàng nhờ đầu cơ cổ phiếu, mua nhà mua xe, tự nhiên thấy chợn lòng… Rồi trở nên mất kiên nhẫn, lao theo các con sóng đầu cơ đầy rủi ro, quên đi nguyên tắc an toàn vốn đã theo đuổi bấy lâu nay.

Như ngài Buffett từng có một câu châm ngôn đầy triết lý: “Nếu bạn luôn so sánh mình với kẻ khác, bạn sẽ luôn luôn thua cuộc. Ấy là bởi vì sẽ luôn có người giỏi hơn bạn, hoặc sẽ có cả những kẻ gian lận nữa!”. Nhiều người sinh ra may mắn hơn ta, có điều kiện tốt hơn ta; cũng có nhiều người có khả năng phi thường, với ý tưởng kinh doanh và khả năng ứng dụng tuyệt vời; thậm chí có cả nhiều kẻ còn dùng nhiều thủ thuật ma mãnh để giàu lên chóng vánh. Nếu suốt ngày tự so mình với những người đó rồi đâm ra chán nản, ta sẽ chẳng có động lực phấn đấu chi hết. Mấu chốt ở đây chính là mục tiêu và kế hoạch của riêng ta.

tâm lý học

Để thành công bền vững và giữ được sự kiên nhẫn trên thị trường, theo kinh nghiệm của chúng tôi: ta nên đặt một mục tiêu sinh lợi hợp lý, không quá cao – có thể là xấp xỉ 20% một năm trong vòng 10 năm. Ngoài ra, ta cần duy trì một kênh tạo tiền mặt tốt: có thể nhờ việc làm, bất động sản cho thuê, hoặc một cơ sở kinh doanh nhỏ. Mục tiêu nhất quán và kênh tạo tiền mặt tốt sẽ giúp ta kiên nhẫn, tự đánh giá tăng trưởng của bản thân, đồng thời hưởng được kỳ quan lãi kép. Rồi không sớm thì chầy, ta sẽ đạt được vị thế tự do tài chính của top 2% số người đứng đầu của xã hội.

#9. Tâm lý đền đáp (Reciprocation tendency)

@Ngài Munger: “Trong con mỗi người chúng ta, xu hướng đền đáp lại ân hay oán đã từ lâu được lưu ý. Chúng ta cũng thường thấy tâm lý này trong các loài vật, đặc biệt nhất là loài chó, hoặc khỉ. Xu hướng này giúp thúc đẩy sự hợp tác, tương hỗ lẫn nhau trong cùng chủng loài.

Nhìn lại lịch sử chiến tranh thế giới, chúng ta thấy cả hai mặt của tâm lý này diễn ra thường xuyên như thế nào: hai quốc gia này có thể trao trả tù binh cho nhau một cách văn minh, trong khi hai quốc gia khác sẵn sàng tiêu diệt mọi thứ liên quan đến nhau.

Một trong những liệu pháp nhằm tránh việc trả đũa cực đoan: là tự kiểm soát để hoãn việc hành động lại. Như lời của Tom Murphy – một người bạn vô cùng thông thái của tôi – khuyên rằng: “Bạn luôn luôn có thể bảo gã ấy cút xéo đi vào ngày mai. Nếu đó thực sự là một ý hay!"

Ngược lại, đối với trường hợp báo ân, trong giới kinh doanh, khi một tay bán ôtô khôn ngoan mời bạn ngồi xuống ghế đệm sofa cao cấp và thưởng thức một ly cà phê ngon miễn phí, bạn có thể dễ dàng bị rơi vào một tình huống mà bạn có thể bị thiệt hại hơn hàng trăm lần so với phép lịch sự nhỏ nhoi ấy. Điều này thậm chí còn ảnh hưởng nặng nề hơn ở trong trường hợp của các bộ phận mua hàng (purchasing), nơi mà thiệt hại tăng lên thuộc về công ty chứ không phải người mua hàng đó.

Vì lẽ này, Sam Walton – chủ chuỗi siêu thị Walmart nổi tiếng – đã khôn ngoan nghĩ ra giải pháp: Không cho phép nhân viên mua hàng nhận bất cứ quà cáp gì từ người cung cấp, cho dù đó là một miếng hotdog. Xét đến thứ tâm lý đền đáp đã ăn sâu trong não chúng ta, biện pháp này của Walton có thể nói là vô cùng chính xác..."

@S.A.F.E: Ở thị trường chứng khoán Việt Nam, chúng tôi thấy thứ tâm lý đền đáp ân nghĩa này vô cùng phổ biến, đặc biệt giữa mối quan hệ của CTCK, báo chí và các doanh nghiệp sắp niêm yết/sắp phát hành!

Chỉ cần bỏ ra vài trăm triệu đồng nhỏ nhoi để tổ chức một buổi hội thảo hình thức đẹp đẽ, hoặc vài tỷ để tặng quà các giám đốc, chuyên viên phân tích CTCK, báo chí - một tay giám đốc ma mãnh sẽ dễ dàng có được những nhận định “nhuốm màu lạc quan”, từ đó làm các nhà đầu tư cá nhân bị choáng ngợp trước thông tin tốt – quên đi việc phải phân tích sâu hơn về tài chính, về lợi thế cạnh tranh, về lãnh đạo của công ty đó … Chớp được tâm lý vậy rồi, họ bán tháo ra hàng chục triệu cổ phiếu với mức định giá “ảo”, thu lợi hàng trăm tỷ đồng so với số tiền nhỏ nhoi bỏ ra.

#10. Tâm lý bị ảnh hưởng chỉ vì liên kết trong quá khứ
(Influence from mere-association tendency)

@Ngài Munger: “Trong một nghiên cứu vể phản xạ có điều kiện của con người (giống như thí nghiệm lắc chuông của Pavlov với chú chó vậy), Skinner đã chỉ ra rằng các hành vi tạo ra thói quen mới, hầu như đều có liên kết với phần thưởng trong quá khứ.

Những tay quảng cáo lành nghề hiểu rất rõ xu hướng tâm lý này. Bạn sẽ không bao giờ thấy Coca Cola quảng cáo về hình ảnh một đứa trẻ bị béo phì cả. Bạn sẽ luôn nhìn thấy hình ảnh vui tươi, sinh động bên cạnh lon Coke – khác xa với thực tế. Trong quân đội cũng vậy, nhạc hành quân lúc nào cũng ấn tượng và hùng hồn.

Tuy nhiên, những sai lầm lớn của con người liên quan đến liên kết kỉ niệm, hầu như đều đến từ những thành công trong quá khứ (past successes) của ta. Con người ta có xu hướng vin vào quá khứ để ra quyết định cho tương lai của mình, bất chấp hai hoàn cảnh hoàn toàn khác nhau.

Thử nhìn lại lịch sử khi Napoleon và Hitler xâm lược Nga sau khi đã sử dụng đoàn quân bất bại ở mọi nơi khác. Thời tiết giá lạnh và quãng đường di chuyển dài là những thứ mà họ không thấy sau khi ngủ quên trong chiến thắng. 

Một ví dụ khác là khi một gã lao vào trò cờ bạc trong sòng bài một cách ngu ngốc, song may mắn thay hắn lại chiến thắng vài ván đầu. Xác suất vô tình này khiến hắn sẽ thử đi, thử lại, thử tới, thử lui cho đến khi hoàn toàn khánh kiệt. Để tránh khỏi việc trở thành nạn nhân cho bẫy tâm lý liên kết trong quá khứ, ta cần có hai liệu pháp sau:

(1) Phải nhìn lại lí do mà ta đạt đến sự thành công trong ký ức, nhất thiết phải tìm ra những nhân tố, nguyên do bất ngờ xảy đến ngoài dự tính – hay còn nói đến là yếu tố may mắn – liệu có lặp lại lần nữa?

(2) Phải nhìn ra những rủi ro, những điều kiện hoàn cảnh ở thời điểm hiện tại khác gì so với quá khứ?"

@S.A.F.E: Giống như bẫy tâm lý số #5, chúng tôi cũng cho rằng xu hướng liên kết quá khứ này cũng quan trọng bậc nhất, dù rất khó để kiểm soát khi tham gia đầu tư!

Chúng tôi từng chứng kiến nhiều trader - vay nợ margin rủi ro, gặp may mắn liên tục - cho đến khi tán gia bại sản vì những đợt suy thoái như năm 2008, 2011. Ngay cả chính chúng tôi cũng vậy, nhiều lần may mắn trong quá khứ khiến chúng tôi nghĩ rằng phương pháp mình đã đúng, cho đến khi gặp sai lầm thì mới ngộ ra chân lý.

Đối với chúng tôi, bộ tiêu chí 4M của ngài Phil Town(*) là một trong những giải pháp tuyệt vời để bộ óc ta chọn lọc cổ phiếu một cách có hệ thống và khách quan. Ngoài ra, việc đa dạng hóa danh mục đầu tư, đồng thời am hiểu tường tận mọi rủi ro của doanh nghiệp cũng là một giải pháp rất tốt để ta không bị ngủ quên trong chiến thắng. Như ngài Munger đã chia sẻ về văn hóa tại tập đoàn Berkshire của ông khi nghe cấp dưới báo cáo tình hình kinh doanh: “Hãy báo cho chúng tôi những tin xấu (bad news) đầu tiên đi. Tin tốt có thể đợi sau vậy!"

#11. Tâm lý phủ nhận thực tại quá đau đớn (Pain-avoiding psychological denial)

@Ngài Munger: “Một câu chuyện đã đánh mạnh vào ký ức của tôi vào thời Thế chiến thứ 2: khi một chàng trai vận động viên siêu giỏi - đồng thời là học sinh xuất sắc ở thị trấn của tôi - đã bay qua biển Thái Bình Dương và không bao giờ trở về. Mẹ của anh ta, vốn là một phụ nữ rất tỉnh táo, từ chối việc tin rằng anh ta đã chết. Bà ngày ngày vẫn nói chuyện, nấu cơm một mình như thể đang nói chuyện với anh ta vậy.

Những nghịch cảnh của cuộc sống thực tại đôi khi quá đau đớn để ta phải chấp nhận, dẫn đến não ta phải biến đổi các sự thật sang hướng khác, cho đến khi thời gian qua đi và ta dần phải làm quen với nó."

@S.A.F.E: Trên con đường đầu tư cũng vậy, khi ta mắc một sai lầm quá đau đớn mà không thể gỡ gạc sớm chiều được, nhiều nhà đầu tư cá nhân chọn giải pháp nắm giữ thay vì “cắt lỗ” để tìm ra cơ hội khác, phủ nhận rằng mình đã sai lầm mặc dù rất nhiều lập luận chống lại họ.

Để tránh tâm lý sai lầm này, nhà đầu tư cá nhân chúng ta nhất thiết phải học cách chấp nhận mình sai và biết cắt lỗ. Cụ thể thế nào thì chúng tôi xin nợ lại một bài viết ở phần khác vậy...

#12. Tâm lý phản ứng mạnh về bản thân (Excessive self-regard tendency)

@Ngài Munger: “Chúng ta thấy thường lệ ra sao cái tánh phản ứng quá mức với bản thân của loài người. Người ta thường tự đánh giá cao quá mức năng lực của bản thân; một thống kê cho thấy 90% những tay lái xe ở Thụy Điển cho rằng mình  có tài lái xe hơn người."

Các chuyên gia tâm lý gọi thứ cảm tính này là hiệu ứng sở hữu (endowment effect). Bản chất yêu thích những kết luận của bản thân quá mức còn là một dạng thức cao hơn cả tư duy sở hữu thông thường trên.

Ta thử xem lại các quyết định đặt cược cờ bạc/xổ số ngu ngốc của con người. Chẳng hạn như giá một vé xổ số tự chọn (self-picked) lại có giá cao hơn từ 50% đến 100% so với một dãy số ngẫu nhiên, dù cả hai đều có xác xuất chẳng khác gì nhau! Chính vì nắm bắt được tâm lý sở hữu này của những kẻ đánh cược khờ dại, những nhà xổ số đã thu được lợi nhuận khổng lồ khi người mua phi lí trí thời hiện đại cao hơn rất nhiều so với những thập niên trước.

tâm lý học

Song, khách quan mà nói, đôi khi sự yêu thích bản thân quá mức giúp ta có được niềm tin lớn, vượt qua trở ngại, đạt được những thành tựu lạ trong đời. Nhân tố này được đúc nên một thành ngữ: Đừng bao giờ khinh thường những kẻ mà tự đánh giá hắn rất cao! Donald Trump là một ví dụ cụ thể như vậy…"

@S.A.F.E team: Trên thị trường chứng khoán, ta thấy phổ biến ra sao việc hàng vạn cá nhân tự cho những ý tưởng/nhận định về cổ phiếu của mình là số một, và tất cả những ý tưởng và quan điểm còn lại đều là “rác rưởi”.

Trên các diễn đàn, mạng xã hội chứng khoán Việt Nam, ngày ngày chúng tôi đều thấy các nhóm người chửi bới, lăng mạ cổ phiếu của nhau nhìn rất nực cười! Trong khi chung quy sự việc cũng âu do cái tôi (ego) và xu hướng tâm lý đánh giá cao bản thân quá mức này.

Đối với kinh nghiệm của riêng chúng tôi, chúng tôi không hề bận tâm nếu chúng tôi có thể may mắn “ăn trộm” được một ít ý tưởng thú vị từ người khác, nếu nó logic và hợp lý. Những ý tưởng đầu tư trên thị trường có thể nói là vô giá (invaluable), nếu độc giả có quy mô vốn lớn để hiện thực được nó.

Ngoài ra, việc tư duy hệ thống như bộ tiêu chí 4M của ngài Phil Town, cập nhật báo cáo tài chính thường xuyên và lắng nghe quan điểm ngược chiều là những phương pháp mà ta cần học hỏi để không trở nên kiêu ngạo. Việc lắng nghe lời cảnh báo, lời phân tích logic của người khác thực ra không làm ta mất gì cả; thậm chí nó còn là một hành động miễn phí làm lợi cho ta rất nhiều. Như nhà triết gia Epilectus đã nói: “Con người có hai lỗ tai và một cái miệng, để biết cách lắng nghe gấp hai lần việc nói ra."

#13. Tâm lý lạc quan quá mức (Overoptimism tendency)

@Ngài Munger: “Vào khoảng ba thế kỷ trước Công nguyên, Demosthenes, nhà hùng biện và chính khách lừng danh của  lịch sử Hy Lạp, đã nói lên câu châm ngôn nêu bật lên đúng nhất tâm lý của con người: “Một người mà mong ước điều gì, thì anh ta cũng sẽ tin vào điều đó."

Demosthenes, từ đó, chỉ ra rằng ở con người không chỉ thể hiện tâm lý phủ nhận thực tại quá đau đớn (#11) mà còn thể hiện tâm lý lạc quan quá mức khi anh ta đang hưng phấn. Chúng ta từng chứng kiến các bong bóng tài sản (hoa tulip, Mississippi, bất động sản thế chấp 2008, bitcoin) đã xảy ra trong lịch sử như thế nào khi mọi người cùng kì vọng vào một tương lai quá đỗi tươi sáng so với thực tế.

Một trong những giải pháp để tránh sự lạc quan ngu ngốc này chính là việc áp dụng thuần thục, thường xuyên hệ tư duy về xác suất của Fermat và Pascal. Những nhận định đơn giản không thể nào đủ cho việc đối phó với các rủi ro bất thường trong cuộc sống được. Những kỳ thủ chơi golf, bài bridge hay những doanh nhân cẩn trọng đều hiểu rất rõ điều này…"

@S.A.F.E team: Ở đây, giải pháp tốt nhất để tránh khỏi bẫy tâm lý này đúng như ngài Munger nói, chính là việc cân nhắc xác suất risk/reward một cách khách quan nhất:

- Loại bỏ yếu tố chu kỳ đột biến trong lợi nhuận đi, luôn nhìn lợi nhuận ở trạng thái bình thường hóa.

- Định giá với tiêu chuẩn khắt khe, so với lãi suất tiết kiệm hay lợi suất của các thị trường tài sản khác như một thước đo.

- Luôn nghĩ rằng: “Trường hợp xấu nhất tôi có thể mất bao nhiêu? Và nếu tôi đúng, tôi sẽ được bao nhiêu?"

Khi ta đang sinh lợi vượt bậc, nhiều hơn rất nhiều so với ta tưởng tượng, thì ắt lúc đó ta nên chậm lại một chút. Ta cần phải tách mình ra khỏi đám đông, ghi nhớ bài học đầy triết lý từ nhà đầu tư huyền thoại Sir John Templeton: “Bốn từ đắt giá nhất trong tiếng Anh: đó chính là - Lần này sẽ khác (this time it’s different)."

#14. Tâm lý phản ứng mạnh khi bị tước đoạt (Deprival super-reaction tendency)

@Ngài Munger: “Sự hạnh phúc được tạo ra ở một người khi anh ta lời được 10 đô la so với niềm đau khổ khi anh ta mất đi 10 đô la hoàn toàn không hề giống nhau. Sự mất mát luôn ảnh hưởng đến tâm lý người ta mạnh hơn phần thưởng người ta nhận được. Hơn vậy, nếu một người suýt chút nữa là lấy được một thứ mà anh ta muốn khôn cùng, rồi đến phút chót bị hụt mất nó, anh ta sẽ phản ứng như thể anh ta đã có được thứ đó từ rất lâu và bị cướp đi một cách bi kịch.

Từng chứng kiến thứ tâm lý trên, tôi gom cả hai loại: mất đi những vật đang-sở-hữu và mất đi những vật suýt-nữa-thì-được-sở-hữu vào một dạng tâm lý này.

Với loại thứ nhất, nhà Mungers chúng tôi ngày xưa từng nuôi một chú chó hiền lành, ngoan ngoãn. Chỉ có một cách duy nhất để nó cắn lại ta: đó là khi ta cố gắng giành lấy miếng xương mà nó đã bỏ vào miệng. Nếu bạn thử làm đi, tức khắc loài chó nào cũng sẽ cắn lại bạn. Thật ngu ngốc cho một chú chó, loài vật thuộc hạng trung thành nhất, lại đi cắn chủ của mình. Song nó không thể cưỡng lại được, đó là bởi vì chính thứ tâm lý phản ứng mạnh khi bị tước đoạt (deprival) đã khiến nó không thể không trở nên ngu ngốc như vậy!

Với loại thứ hai, những kẻ chế ra chiếc máy đánh bạc (slot machine) vô cùng tinh ranh khi khai thác điểm yếu này của loài người. Những chiếc máy điện tử đó đã được lập trình để xuất ra 80% đến 90% kết quả dạng “sém chút nữa” như BAR-BAR-LEMON một cách vô nghĩa. Ấy vậy mà thứ này lại thu hút và tăng khả năng chơi tiếp của những kẻ ngốc nghĩ rằng mình sắp chạm được tới phần thưởng kỳ diệu rồi."

tâm lý học

@S.A.F.E team: Nhiều năm sai lầm, chúng tôi dần hiểu được quy luật tất yếu rằng: trong đầu tư, hay trong cuộc sống đi chăng nữa, ta phải học cách chấp nhận thất bại/sai lầm như một nhân tố tất yếu. Điều đó không có nghĩa rằng ta bất cẩn, vô trách nhiệm. Mà ta phải dám chịu rủi ro, song biết giới hạn chúng một cách thông minh.

(1) Hệt như kĩ năng mà trò chơi Poker đã rèn cho các kỳ thủ, ta phải học cách cắt lỗ khi ta đã sai lầm rõ ràng! Dù đau đớn cách mấy đi chăng nữa, việc bán đi những cổ phiếu sai lầm sẽ hạn chế phần thua lỗ tăng thêm, đồng thời giúp ta không bị mất đi các “cơ hội mười gang” mà ta sẽ bỏ lỡ nếu cứ chìm sâu xuống như vậy.

(2) Cũng giống như lời khuyên tránh hẳn các phiên chợ đấu giá của ngài Buffett, ta phải đặt kỷ luật không bao giờ nói “có” với các cổ phiếu đầu cơ, tăng trần xanh tím khiến ta có cảm giác bị bỏ lỡ một điều gì đó. Chúng tôi giữ được tài sản quý báu sau bao nhiêu năm qua, chính là nhờ việc nói KHÔNG một cách kỷ luật như vậy. Dù các cổ phiếu đầu cơ, chất lượng kém, đầy rẫy dấu hiệu gian lận kế toán rõ rệt, có tăng hàng trăm % đi chăng nữa, chúng tôi vẫn bàng quan lạ thường...

#15. Bằng chứng xã hội, tâm lý lan truyền đám đông (Social-proof tendency)

@Ngài Munger: “Những hành vi phức tạp của con người vốn được tối giản hóa đáng kể khi mà ta tự động nghĩ và làm y hệt như môi trường xung quanh.  Đôi khi, sự tự động này đem lại lợi ích. Thử nghĩ bạn bước vào một thành phố lạ để xem một trận bóng mà không hề đem theo bản đồ, thì ắt hẳn việc đi theo một đám đông cổ vũ cuồng nhiệt là lựa chọn thông minh nhất. Vì vậy, sự tiến hóa của loài người đã để lại cho ta xu hướng tâm lý bằng chứng xã hội – bắt chước như những người xung quanh này.

Các giáo sư tâm lý học cực kỳ thích tâm lý bằng chứng xã hội (social-proof) bởi vì những thí nghiệm của họ tạo ra những kết quả rất buồn cười và đáng nhớ. Ví dụ như họ sắp cho một nhóm người vào thang máy, sau đó đứng quay mặt lại với cửa, tự nhiên những người sau vào cũng sẽ đứng quay mặt lại tương tự mà không hiểu vì sao… Hay đột nhiên giữa sân trường, họ lại sắp xếp cho một nhóm người ngửa mặt lên trời chẳng vì lẽ gì, tự nhiên vài phút sau, một đám đông gần trăm người bâu lại cũng nhìn lên trời cũng chẳng vì lí do gì!

Và ở trong giới kinh doanh với trí tuệ cao nhất, người ta cũng thấy các lãnh đạo doanh nghiệp biểu hiện “ăn theo” chẳng khác gì những con người thường nhật. Nếu một công ty lọc dầu như Exxon Mobil tự nhiên khờ dại mua một cái mỏ than, hay mua một công ty phân bón chẳng hạn, tự nhiên hàng loạt các công ty lọc dầu nhỏ hơn khác cũng đi mua công ty phân bón theo (!) Hiển nhiên những công ty dầu khí này đều chịu kết cục thảm hại như cách họ mua vậy.

Xu hướng tâm lý lan truyền đám đông này đôi khi phản ứng ngược lại, tạo ra xu hướng tâm lý ghen tỵ/đố kỵ khá cực đoan. Con người thường ghen tỵ với những gì người khác có, và phải có cho bằng được, dù rằng rất nhiều thứ khác bổ ích hơn mà họ cần có. Những câu chuyện bi kịch về việc tranh giành chức vị, vợ/chồng người khác, hoặc các món đồ xa xỉ là các biểu hiện của thói đố kỵ kết hợp với bằng chứng xã hội này.

Nếu phải đưa ra một bài học cho hàng loạt các bài học về tâm lý bằng chứng xã hội, có lẽ bài học yêu thích nhất của tôi sẽ là: Đừng bao giờ học kẻ khác khi họ đang sai lầm rõ ràng! Bởi vì còn nhiều thứ khác đáng để học hỏi hơn."

@S.A.F.E team: Chúng tôi cho rằng đây là một trong những thứ tâm lý quan trọng và phổ biến nhất trong cuộc sống, kinh doanh cũng như đầu tư chứng khoán.

Cũng tương tự vậy, trên thị trường chứng khoán, căn bệnh mà người ta hay gọi một cách miệt thị là “bầy đàn”, lại xảy ra thường xuyên khôn cùng. Không chỉ ở Việt Nam, mà còn ở nhiều TTCK phát triển khác như Mỹ, Trung Hoa, Nhật Bản, trong bối cảnh bull market, người ta mua cổ phiếu bằng bất cứ định giá nào một cách điên rồ. Họ nhìn thấy những người xung quanh mua theo, họ nghe báo đài, họ đọc bản phân tích của các công ty chứng khoán cùng khuyến nghị nhiệt liệt, tự nhiên tâm lý bằng chứng xã hội không cản họ lại được khỏi việc đầu cơ (speculation), bất chấp quy tắc cẩn trọng.

Ắt hẳn các đọc giả ở đây muốn hỏi chúng tôi làm thế nào để tránh được thứ tâm lý đã ăn sâu vào tiềm thức ta đến mức này?

Thứ nhất, ta cần tập tánh tư duy độc lập. Nhất thiết ta phải hiểu rằng trong chứng khoán, những nơi đám đông đến nhiều nhất là nơi nguy hiểm nhất.

Thứ hai, giống như ngài Munger nói, nếu ta biết ai đang làm sai các nguyên tắc cơ bản về đầu tư, thì ta đừng dại mà học theo họ. Làm thế nào để biết họ sai? Nếu một cổ phiếu không thỏa mãn các tiêu chí 4M, song lại được bán với mức định giá “tên lửa”, gấp nhiều lần so với lợi suất tiết kiệm và các thị trường phát triển khác, thì khả năng cao là họ mua vì đầu cơ chứ không phải đầu tư.

#16.  Tâm lý nhận thức sai với sự tương phản (Contrast misreaction tendency)

@Ngài Munger: “Bởi vì hệ thần kinh của loài người không thể nào đo lường mọi vật bằng các thông số tuyệt đối, nên thay vào đó, nó phải dựa vào một thứ so sánh tương đối đơn giản hơn nhiều.

Trong giới sale bất động sản, người ta thấy một thứ chiêu trò phổ biến đó là khi một tay bán hàng tinh ranh, dẫn người mua đến một căn vừa tệ vừa đắt đỏ một cách ảo tưởng. Sau đó hắn dẫn người đó đến một căn đỡ tệ hơn một chút nhưng giá rẻ hơn một nửa chẳng hạn. Boom, thế là hắn bán được căn nhà tệ hại một cách dễ dàng, lợi dụng yếu điểm tương phản đã khắc sâu trong não bộ ta.

Các bạn có thể nghĩ rằng mình sẽ miễn nhiễm với đặc tính này và các bạn cười sảng khoái. Song sự thực là các bạn không đâu!

Câu chuyện mà tôi ưa thích nhất cho đặc tính này đến từ người bạn hay chơi bài bridge của tôi kể cách đây vài năm về loài ếch. Anh ta nói rằng: Charlie, nếu anh quăng một con ếch vào một nồi nước sôi, nó sẽ nhảy ra ngay lập tức.  Nhưng, thay vào đó, nếu anh cho nó vào nồi nước thường, rồi từ từ, từ từ đun nó lên, con ếch sẽ chết trước khi nó kịp nhận ra nhiệt độ thay đổi. Tôi không rõ rằng câu chuyện về loài ếch thực hư thế nào, nhưng tôi từng thấy rất nhiều doanh nhân tôi biết đã chết theo cách đó!"

@S.A.F.E team: Trong chứng khoán bẫy tâm lý so sánh tương phản sai lầm này xảy ra nhiều vô cùng, đặc biệt đối với các nhà đầu tư cá nhân không chuyên.

Đó là khi cổ phiếu giảm từ 100,000VND xuống còn 50,000VND, hay từ 20,000 xuống còn 5,000, thì tự nhiên thấy giảm nhiều rồi, rẻ quá, tại sao không lao vào bắt đáy đi?! Trong khi họ chưa hề bỏ thời gian tìm hiểu về nền tảng kinh doanh và đạo đức ban lãnh đạo doanh nghiệp (!)

Chúng tôi còn thấy nhiều ví dụ nực cười hơn khi trò chuyện với các nhà đầu tư nước ngoài như Hàn, Nhật, hay Âu Mỹ, họ bảo “Cổ phiếu Việt Nam sao mà rẻ quá! Doanh nghiệp sữa, bia, hàng không, ngân hàng - có thương hiệu hàng đầu quốc gia - mà giá rẻ bèo chưa đến 5 hay 10 USD một cổ phiếu nữa. Tại sao không ai mua nhỉ??” Đến đây mới thấy cái tâm lý nhận thức sai này còn tồn tại cả ở mấy giới đầu tư tưởng chừng như là chuyên nghiệp (professional) lắm!

#17.  Tâm lý bị tác động mạnh khi chịu áp lực (Stress-influence tendency)

@Ngài Munger: “Mọi người đều nhận ra rằng, một áp lực bất ngờ (sudden stress), chẳng hạn như một mối đe dọa lớn, sẽ làm lượng andrenaline trong người ta dâng lên bất thường, thúc đẩy các phản ứng cảm xúc và hành động bộc phát. Áp lực về tài chính, tình cảm, sự nghiệp, cái chết, nếu ở mức quá tiêu cực trong thời gian dài, có thể gây cho ta bệnh trầm cảm nghiêm trọng.

Thí nghiệm cuối đời của Pavlov, sau các thí nghiệm phản xạ có điều kiện vô cùng thành công ở loài chó đã giúp ông đoạt giải Nobel, đã thể hiện nên một dạng thức tâm lý vô cùng đặc biệt. Ở thí nghiệm này, cũng được thực hiện ở loài chó, ông thử dâng nước lũ lên cao đến mức chỉ còn chưa vài cm để thở trong các chuồng chó. Trong trạng thái gần cái chết nhất, tức là mức áp lực stress cực đại, tâm lý của những chú chó này đã hoàn toàn thay đổi. Sau khi hạ nước xuống, nhiều ngày sau, ông nhận thấy những chú chó trước kia chịu tâm lý phản xạ điều kiện, nay đâm ra thù hằn (hatred) với người chủ của mình. Tất cả thứ tâm lý đã rèn luyện trước đây đều mất hết.

Dù tôi biết rằng quan điểm của tôi hơi trái ngược, tôi cho rằng việc có một chút stress trong cuộc sống, có thể giúp ta đảo ngược được trạng thái tư duy bị đánh cắp (stolen mind), đặc biệt phổ biến ở những công dân thời đại bây giờ."

S.A.F.E team: Đồng quan điểm với ngài Munger, nếu không trở nên quá tiêu cực, chúng tôi cho rằng một chút áp lực dạng thúc đẩy – tiếng Anh gọi là eustress - sẽ giúp ta rất nhiều trong cuộc sống.

tâm lý học

Nếu không có nghịch cảnh bất ngờ, ắt hẳn giờ đây nhiều doanh nhân, bậc lãnh đạo, chính khách, nghệ sĩ, nhà từ thiện ảnh hưởng nhất thế giới chắc giờ đây vẫn còn sống như đám đông bình thường.

Trong công việc, nếu không có stress, khiến ta phải sáng tạo, nhiều trường hợp thậm chí bị đuổi/buộc nghỉ việc, có lẽ đời ta vẫn sẽ còn đi làm thuê như những con robot, như những cái máy, suốt đời mà chẳng đạt được mục tiêu nào trong cuộc sống.  Trong thị trường chứng khoán, nếu không có stress, chưa bao giờ chịu thua lỗ nghiêm trọng, ta sẽ không bao giờ biết được bài học về đầu tư giá trị, về tư duy độc lập, và ta sẽ an phận như những “chú gà” bị giết mổ bởi những tay chơi chuyên nghiệp trong phố Wall.

Vì vậy, sau này, khi quý đọc giả gặp phải một nghịch cảnh, hay áp lực khôn cùng, xin hãy lưu ý rằng đó nhiều lúc là một may mắn lớn, giúp ta: (1) Nhìn lại phương pháp làm của bản thân đã đúng chưa? (2) Nghĩ xem có cách nào khiến mình sẽ làm tốt hơn? Từ đó, những cơ hội thay đổi cuộc đời nhiều khi lại sinh sôi, nảy nở từ chính cái áp lực nghịch cảnh tường chừng như là vô vọng ấy...

Kỳ 4 bắt đầu từ đây:

#18.  Tâm lý ưa thích những thứ tiện lợi, ở gần ta (Availability-misweighing tendency)

@Ngài Munger: “Xu hướng tâm lý này làm tôi nhớ đến ca từ của một bài hát nổi tiếng:

‘Khi tôi không gần cô gái tôi yêu, thì tôi sẽ yêu cô gái mà tôi ở gần.’

Bộ não không hoàn hảo, bị giới hạn của loài người dễ dàng rơi vào trạng thái ưa thích những thứ dễ dàng, tiện lợi cho nó. Chính vì bộ não không thể ghi nhớ, hoặc không thể nhận thức được đâu là điều nó muốn, tựa như chàng trai trong bài hát trên, nên nó có xu hướng tâm lý như vậy.

Một trong những giải pháp tốt nhất để tránh bẫy tâm lý này, chính là việc sử dụng một bộ tiêu chí (checklists), hầu như lúc nào cũng hiệu quả trên kinh nghiệm của tôi."

@S.A.F.E team: Trong giới phân tích chứng khoán, chúng tôi nhìn thấy bẫy tâm lý này khá thường xuyên. Một analyst thường có xu hướng chỉ tìm kiếm những dữ liệu sẵn có, đơn giản như báo cáo tài chính, báo cáo thường niên, báo chí hay các buổi họp meeting với ban lãnh đạo – vốn nhuốm đậm màu sắc “chủ quan” của người chủ công ty, thay vì chịu đi đào sâu hơn một chút.

Những dữ liệu về sự yêu thích của khách hàng đối với sản phẩm/dịch vụ, đánh giá khách quan từ các đối thủ cạnh tranh, quan điểm của chuyên gia trong ngành, tầm nhìn về bức tranh lớn của ngành lại bị bỏ lơ một cách thiếu sót. Ở đây phương pháp lời đồn đại (scuttlebutt) của ngài Fisher và bộ tiêu chí 4M của ngài Phil Town nhằm đánh giá toàn diện công ty luôn hữu dụng vô cùng, nếu các analysts chịu rời văn phòng để đi ra thực tế.

#19.  Tâm lý sử dụng hoặc mất đi các kỹ năng (Use-it-or-lose-it tendency)

@Ngài Munger: “Tất cả kĩ năng đều dần bị phai nhạt nếu ta không dùng đến chúng trong một thời gian dài. Tôi đã từng là một thiên tài tính nhẩm cho đến tuổi 20, từ đó về sau kĩ năng này cũng mất đi khi tôi không dùng nữa.

Những kĩ năng cao nhất thường đòi hỏi việc phải luyện tập mỗi ngày. Nghệ sĩ chơi đàn piano huyền thoại Paderewski từng nói rằng nếu anh ta ngừng chơi một ngày, anh ta cảm thấy sự đi xuống trong nhạc điệu. Nếu anh ta ngừng chơi một tuần, tất cả khán giả đều nhận ra sự xuống dốc và dần bỏ anh ta mà đi.

tâm lý học

Mặc dù quy luật của xu hướng tâm lý này khắt khe như vậy, nhưng nếu một kĩ năng đã được rèn luyện đến mức độ nhuần nhuyễn (fluent), thì kĩ năng đó: (1) sẽ bị suy thoái chậm hơn những kĩ năng khác (2) sẽ được hồi phục nhanh hơn nếu người đó rèn luyện lại một thời gian ngắn. Đây chắc chắn không phải là những lợi ích nhỏ, cho nên những người thông thái luôn cố gắng rèn luyện kĩ năng của mình đạt đến độ nhuần nhuyễn nhất trước khi sang kĩ năng mới."

@S.A.F.E team: Từ trước đến nay, chúng tôi vẫn luôn tin vào quy tắc 10,000 giờ mà ngài Malcolm Gladwell đã viết trong quyển Những kẻ xuất chúng: nếu một kĩ năng của bạn được rèn luyện liên tục suốt hơn mười nghìn giờ, khả năng bạn đã đạt độ nhuần nhuyễn ở top đầu trong lĩnh vực đó.

Chúng ta thấy quy luật này khá đúng đối với các vận động viên thể thao, các nghệ sĩ, các chính khách, doanh nhân với kĩ năng được rèn luyện ở đẳng cấp tối đa. Đôi khi ta thấy phong độ họ bị sa sút, nhưng khi thời gian rèn luyện đã đạt ở cực đại, thì họ có thể hồi phục lại rất nhanh.

#19.  Tâm lý bị ảnh hưởng bởi các chất gây nghiện (Drug-misinfluence tendency)

@Ngài Munger: “Thứ sức mạnh hủy diệt của các chất gây nghiện đã quá phổ biến và nguy hiểm đến mức ta thấy hậu quả bi kịch mà nó tạo ra cho tư duy và cuộc đời của một người. Tôi không muốn bàn thêm bất cứ điều gì về tâm lý này, khi nó phần nào cũng giống như tâm lý phủ nhận thực tại quá đau đơn mà tôi đã nói ở phần trên."

#20.  Tâm lý bị tụt hậu khi tuổi già đến (Senescence-misinfluence tendency)

@Ngài Munger: “Khi tuổi già đến, loài người chúng ta bị thoái hóa (decay) trong hoạt động nhận thức và tư duy. Thực tế là không có ai có thể học những kĩ năng phức tạp khi độ lão hóa đã quá cao. Tuy nhiên ở một vài môn đòi hỏi trí tuệ và thực hành liên tục, nhiều người vẫn giữ được phong độ rất tốt – như chúng ta thường thấy trong các giải đấu bài bridge hay cờ vây vậy.

 Người già như tôi và Warren rất giỏi trong việc che giấu đi những khuyết điểm của sự thoái hóa, thông thường qua quần áo hay những thứ tương tự. Tuy nhiên chúng tôi tin rằng việc liên tục suy nghĩ và học hỏi, được thực hiện với niềm đam mê và vui vẻ, sẽ giúp đẩy lùi được điều chắc chắn phải xảy ra."

@S.A.F.E team: Chúng tôi cũng không muốn bổ sung nhiều về xu hướng này. Tuy nhiên chúng tôi tin rằng lĩnh vực đầu tư chứng khoán là một lĩnh vực khá đặc biệt: những nhà đầu tư càng dày kinh nghiệm, tuổi đời càng lớn, thì kĩ năng và kết quả đầu tư càng tốt.

Trái với các môn thể thao, hay các lĩnh vực kinh doanh, bán hàng, nghệ thuật, lĩnh vực đầu tư đặc biệt đòi hỏi sự uyên thâm, sự cẩn trọng và sự kiểm soát cảm xúc, điều mà những người trẻ tuổi rất khó mà có được sớm. Ta thấy nhiều vị rất già song vẫn đạt kết quả đầu tư phi thường, trở thành bậc huyền thoại như Irving Kahn (110 tuổi), Walter Schloss (96 tuổi), John Templeton (96 tuổi), ...

#21.  Tâm lý bị ảnh hưởng quá bởi cường quyền (Authority-misinfluence tendency)

@Ngài Munger: “Sống trong mốt xã hội giai cấp, loài người cũng như tất cả tổ tiên, đã được sinh ra để đi theo những người lãnh đạo – vốn là nhóm thiểu số. Tự động phải theo đuôi như vậy, chúng ta thấy con người thường xuyên gặp sai lầm lớn khi vị lãnh đạo đó sai lầm rõ ràng, hoặc khi việc giao tiếp giữa lãnh đạo và cấp dưới bị hiểu sai hoặc gặp vấn đề trong truyền đạt.

Trong kinh doanh, một vị tiến sĩ Tâm lý học ngày ấy vô tình được giao chức CEO một công ty sản xuất. Sung sướng quá, ông xây một trụ sở văn phòng đắt tiền, rồi còn đúc hẳn một tầng hầm để rượu vang hảo hạn ở một tỉnh xa xôi. Rồi một ngày, cấp dưới ông ta báo lên rằng tiền mặt sắp cạn kiệt. Ông la lên: “Lấy tiền dự trữ trong quỹ khấu hao (depreciation) ra mà xài!” – mặc cho bản chất khấu hao là chi phí không bằng tiền, nằm ở khoản mục phải trả...

Tâm lý bị ảnh hưởng bởi cường quyền này mạnh đến mức mà người CEO này, cộng với nhiều trường hợp tệ hại khác, vẫn còn được yên vị ở những chức vụ quan trọng dù rằng việc phải thay thế họ là vô cùng rõ ràng!"

#23.  Tâm lý không nghiêm túc trong việc quan trọng (Twaddle tendency)

@S.A.F.E team: Tâm lý này ngài Munger giải thích hơi khó hiểu nên chúng tôi xin tóm gọn lại ở đây.

Loài người, được sinh ra bởi khả năng ngôn ngữ, đôi khi tuông ra những lời không nghiêm túc ở sai thời điểm. Chúng ta thấy điều này khá phổ biến trong các buổi họp, các buổi trao đổi, nơi mà thời gian bị phí phạm vào những vấn đề không vào đâu.

Trên thị trường chứng khoán Việt Nam, chúng tôi thấy rất nhiều tin tức, trao đổi trên diễn đàn, thậm chí là một vài kênh báo chí rất vô ích và ồn ào. Để tránh những sự vớ vẩn gây ảnh hưởng đến thời gian và tư duy, nhất thiết nhà đầu tư cá nhân chúng ta phải sử dụng thời gian thông minh, chỉ lựa ra những thông tin lời đồn đại (scuttlebutt) quan trọng về doanh nghiệp/ban lãnh đạo trên diễn đàn hoặc các buổi trao đổi. Bởi vì như ngài Shakespeare đã từng có câu châm ngôn: “Cuộc sống xã hội là một câu chuyện dài dòng kể bởi một thằng ngốc, đầy rẫy tiếng ồn và cơn thịnh nộ, trong khi chẳng để lại thứ gì đáng nhớ."

 #24.  Tâm lý tôn trọng logic và khoa học (Reason-respecting tendency)

@Ngài Munger: “Với xã hội ngày càng văn minh, việc con người chú trọng hơn đến logic, đến lí lẽ khi hành động đã thể hiện qua các trò chơi cờ, giải đố và giúp hình thành nên các tiến bộ khoa học, kĩ thuật.

Không ai biết đến tầm quan trọng của điều này hơn Carl Braun, người đã lập nên đế chế lọc dầu hiệu quả bậc nhất châu Mỹ với niềm cam kết và đức tính trung thực. Ông ta có một luật khá đơn giản đối với các vị lãnh đạo trong công ty: anh phải chỉ rõ ai là người làm gì, ở đâu, khi nào và TẠI SAO (WHY). Nếu người nào giao nhiệm vụ mà bỏ sót lí do tại sao, thì khả năng cao anh ta sẽ bị đuổi việc vì Braun biết rằng ý tưởng sẽ được truyền đi nhanh nhất nếu người nghe biết được lý do tại sao.

Tựu chung lại, việc học sẽ được ứng dụng nhiều nhất khi người học biết cách đặt câu Tại sao. Câu hỏi này là một dạng đá thần kỳ Rosetta, giúp mở ra “một trời ý tưởng” cho những bộ óc biết tư duy."

#25.  Hiệu ứng siêu kết hợp tâm lý (Lollapalooza tendency)

@S.A.F.E team: Ngài Munger cũng giải thích tâm lý này khó hiểu quá, nên chúng tôi xin tổng hợp lại như sau:

Hiệu ứng siêu kết hợp tâm lý (lollapalooza effect) là một dạng thức kết hợp nhiều bẫy tâm lý lại với nhau, thứ mà ít sách giáo khoa nào về tâm lý nói đến.

Chẳng hạn khi một doanh nhân đang thua lỗ nghiêm trọng, anh ta bắt đầu rơi vào trạng thái phủ nhận thực tế quá đau đớn (#11), sau đó anh ta bắt đầu cảm thấy không thể cắt lỗ được, phải nhất quán (#5), rồi dần anh ta bán hết đi những tài sản tốt đang sinh lời, chỉ để cứu vớt mảng thua lỗ trong vô vọng – cốt vì anh ta sợ không chịu được cảm giác mất mát (#14).

Đó là một trong những ví dụ thường gặp nhất của hiệu ứng siêu kết hợp tâm lý, gây ra hậu quả khôn cùng cho tài sản và tương lai tài chính của ta nếu ta không biết cách kiểm soát hàng loạt các xu hướng tâm lý vốn đã ăn sâu vào não bộ của ta.

III. Kết luận

Bài nói chuyện huyền thoại của ngài Munger đã kết thúc ở đó, để lại cho ta một thế giới quan với hàng trăm ví dụ sinh động mới lạ, thậm chí còn là chiếc gương để ta nhìn lại chính mình. Nhưng thâm thúy thay, ông không đưa ra một bài học nào cụ thể trong bất kỳ lĩnh vực nào cả. Ông muốn để lại một chút bí ẩn (mystery) để người nghe có thể tự rút ra cho mình.

Trước đây có một vài đọc giả hỏi chúng tôi rằng vậy thì những kỹ năng nào giúp một nhà đầu tư có thể thành công bền vững qua nhiều năm – rồi từ đó được mưu cầu tự do tài chính và hạnh phúc?

Nhiều năm trải nghiệm các thăng trầm trên thị trường, thực chúng tôi thấy có 3 kĩ năng mà bất cứ nhà đầu tư nào cũng cần phải rèn thuần thục thì mới thành tài được:

(1)   Lựa chọn cổ phiếu – stock picking

(2)   Quản lý danh mục và rủi ro – risk management

(3)   Kiểm soát tâm lý – psychological control

Dù nhiều người nhìn nhận các bậc huyền thoại như ngài Buffett, Greenblatt hay Davis, họ tưởng rằng ắt hẳn mấy ông này thuộc hạng thần đồng siêu phàm, có thể “định giá DCF công ty trong nháy mắt, nhìn trước tương lai, quản lý danh mục bằng công thức thần kỳ” v.v… Nhưng nếu họ đầu tư đủ lâu, họ sẽ thấy rằng trong 3 thứ trên, nếu không có khả năng kiểm soát tâm lý, thì cho dù anh có chọn cổ phiếu tốt cách mấy, và đa dạng hóa danh mục chuẩn hóa cách mấy, anh cũng sẽ thất bại ê chề trong dài hạn như bao hạng người bình thường khác.

Lời cuối, một nhân tố ngoài ba kĩ năng chúng tôi nói trên cũng quyết định chí cốt đến thành công: chính là sự may mắn (luck). Chúng tôi cũng tin rằng việc làm những điều thiện, giữ tâm kiên nhẫn và bộ óc tỉnh táo để nhận ra các cơ hội sẽ giúp ta thu hút điềm may ta không hề ngờ tới.

Cùng trong một nghịch cảnh, một người thấy chán nản, muốn từ bỏ - song một người khác lại thấy cơ hội để hoàn thiện mình, làm theo cách khác. Cũng giống như Arkad đã nói với các học trò trong quyển Người giàu nhất thành Babylon vậy: “Các bạn hãy nhớ lấy điều này, nếu chúng ta biết nắm lấy những cơ hội tốt đến với mình, tức là bạn đã thu hút được sự may mắn và nó sẽ đưa bạn đến đỉnh cao của sự thành công mà bạn mong đợi nhất."

(hết) Saigon, đăng lại ngày 25.02.2019, bởi S.A.F.E team - Golden Newsletter Vietnam

S.A.F.E Team

Đội biên tập S.A.F.E

View all posts

Add comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Đặt mua ấn phẩm